di tích danh thắng

Di tích Các mạng kháng chiến nhà số 80 Phan Đình Phùng
Ngày đăng 19/07/2019 | 13:35

Thời Pháp thuộc, đây là phố Các - rô (Boulevard Carrot). Sau cách mạng tháng Tám năm 1945 đổi tên như hiện nay. Di tích nhà số 80 Phan Đình Phùng thuộc phường Quán Thánh, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội.

Nằm ở vị trí Tây Bắc của kinh thành Thăng Long, án ngữ Cửa Bắc của Hoàng thành, từ thời Lý phố Phan Đình Phùng đã chiếm giữ vị trí chiến lược quan trọng. Từ khi Lý Công Uẩn định đô ở Thăng Long đến khi Pháp chiếm Hà Nội, suốt 9 thế kỷ, trải qua các triều đại Lý - Trần - Lê - Nguyễn địa bàn này luôn gắn với các hoạt động của triều đình trong Hoàng thành: Từ bến Đông Bộ Đầu vào cửa phía Bắc (cửa Diệu Đức), hay từ Hoàng thành ra đường Cổ Ngư, tế lễ ở đền Quan Thánh, chùa Hộ Quốc (sau này đổi là Trấn Quốc), chùa Kim Liên, tổ chức hội thề ở đền Đồng Cổ… đều liên quan mật thiết đến đất và người phường Quan Thánh. Vào thời Lê, nơi đây thuộc huyện Vĩnh Xương, đến thời Nguyễn đổi thành huyện Vĩnh Thuận. Khu vực này, nguyên là dãy hào chạy phía ngoài bức tường phía Bắc của thành Thăng Long đời Nguyễn, đồng thời lại là một đoạn của sông Tô Lịch cũ. Đến năm 1882, trong trận đánh Hà Nội lần thứ hai - Quan Thánh là điểm tiến công chiến lược đầu tiên của thực dân Pháp. Đại bác của chúng từ sông Hồng nã vào thành Cửa Bắc mở đường cho bộ binh chiếm thành (hiện nay ở phía trước, bên phải của Cửa Bắc còn vết đạn đại bác của chúng) . Năm 1888, Hà Nội trở thành thuộc địa của Pháp, những làng cổ của Quan Thánh bị đô thị hoá theo kiến trúc phương Tây. Con đường lớn chạy trên mé ngoài dãy hào phía bắc của thành Thăng Long thời Nguyễn, Pháp đặt tên là Boulevard Carrot (nay là phố Phan Đình Phùng). Trên đại lộ này, Pháp cho xây dựng Sở Binh lương (nay là trụ sở Bộ Quốc phòng), Toà án quân sự, các biệt thự lớn sang trọng trong đó có ngôi nhà của Môrơ – Chánh văn phòng Phủ toàn quyền Đông Dương (nay mang biển số nhà 80).

Cuốn lịch sử Đảng bộ quận Ba Đình viết về sự kiện tại ngôi nhà 80 Phan Đình Phùng: “Tháng 11 năm 1936, đồng chí Nguyễn Văn Cừ, sau khi từ Côn Đảo trở về quê (xã Phù Khê, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh), rồi đến ở tại ngôi nhà số 40 phố Hàng Bún một thời gian, làm việc với đồng chí Lương Khánh Thiện. Năm 1937, tổ chức đảng ở Hà Nội đã móc nối cho đồng chí Nguyễn Văn Cừ được đến ngôi nhà số 57 phố Phan Đình Phùng, chủ nhà là người Pháp Cămbôlivơ. Anh Phạm Văn Ngợi nấu bếp, thu xếp một phòng nhỏ cạnh bếp để đồng chí Nguyễn Văn Cừ ở và làm việc. Tại đây, đồng chí đã chỉ đạo các tờ báo hợp pháp của Đảng ở Hà Nội, mở các lớp tập huấn cán bộ để đưa về hoạt động trong phong trào Ái hữu. Để giữ bí mật hoạt động, đầu năm 1938, đồng chí Nguyễn Văn Cừ lại được đưa đến nhà một viên chức làm ở Văn phòng phủ Toàn quyền tên là Môrơ. Anh Nguyễn Văn Tâm, người nấu bếp cho y, đã giấu đồng chí Nguyễn Văn Cừ trong một gian buồng xép ở chân cầu thang. Mùa hè năm 1938, nhân lúc chủ nhà đi nghỉ mát, đồng chí Nguyễn Văn Cừ với cương vị Tổng Bí thư đã triệu tập Hội nghị Xứ uỷ Bắc kỳ (có các đồng chí Lương Khánh Thiện, Tô Hiệu, Trường Chinh dự). Hội nghị bàn việc vận dụng Nghị quyết  Hội nghị Trung ương (tháng 3 năm 1938) nhằm đẩy mạnh việc tổ chức Mặt trận Dân chủ Đông Dương trong các cơ sở quần chúng”.

Nhà số 80 Phan Đình Phùng thuộc loại hình di tích lưu niệm sự kiện lịch sử, nằm gần ngã tư Hùng Vương - Phan Đình Phùng. Kiến trúc hiện nay là một ngôi biệt thự xây theo kiểu Pháp, hiện do Uỷ ban Dân tộc trung ương quản lý và sử dụng.

Biệt thự chính, hiện có tên gọi nhà A, nhà có 2 cầu thang gỗ dẫn lên tầng lầu. Cầu thang chính nằm bên trái phía trước toà nhà và cầu thang phụ cũng được bố trí về bên trái phía sau toà nhà. Gian buồng xép, cơ sở hoạt động bí mật của Đảng từ năm 1936 -1939, nằm tại vị trí cầu thang phụ phía sau ngôi nhà, có diện tích khoảng 10m2, phía trước có cửa ra vào bằng gỗ làm kiểu trên kính, dưới panô. Bên trái gian phòng là một cầu thang gỗ lim dẫn lên một gác xép rộng chừng 4m2 có thể được sử dụng làm nơi họp hoặc nghỉ ngơi.

Từ những năm 1936 - 1939 vận dụng Nghị quyết của Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ 7 vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của Đông Dương, Đảng ta đã chủ trương vận động thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương chống phát xít và phản động thuộc địa Pháp. Đảng ta đã chuyển hoạt động từ hoàn toàn bí mật sang nửa công khai hợp pháp để tổ chức rộng rãi quần chúng đấu tranh cho các quyền dân chủ, dân sinh dưới khẩu hiệu: “Chống phản động thuộc địa và chiến tranh; đòi tự do cơm áo, hoà bình”. Từ ngày Đảng ra đời, chưa bao giờ chủ nghĩa Mác và đường lối chủ trương của Đảng được truyền bá sâu rộng trong quần chúng nhân dân Hà Nội như lúc này. Hàng loạt cán bộ, đảng viên mới đã được bồi dưỡng, trưởng thành nhanh chóng qua thực tế công tác cũng như qua các lớp huấn luyện. Tổ chức Đảng, giai cấp công nhân và quần chúng cách mạng ở Hà Nội đã được rèn luyện, tập dượt, lớn mạnh không ngừng.

Nhà số 80 Phan Đình Phùng mãi là một địa điểm ghi dấu sự kiện lịch sử cách mạng của Thủ đô, là nơi minh chứng cho những năm tháng đấu tranh bí mật của Đảng. Nơi đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã có những đóng góp to lớn vào quá trình khôi phục, phát triển tổ chức Đảng và lãnh đạo phong trào đấu tranh của quần chúng, nhất là trong công nhân và thanh niên, học sinh.

Một điều đáng chú ý là khi được sử dụng làm trụ sở của Uỷ ban Dân tộc trung ương thì nhà số 80 Phan Đình Phùng lại trở thành nơi làm việc của đồng chí Nông Đức Mạnh hiện là Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhân dịp kỷ niệm 61 năm Quốc khánh nước CHXHCN Việt Nam, 60 năm ngày Toàn quốc kháng chiến, 60 năm ngày thành lập Uỷ ban Dân tộc (9/9/1946 - 9/9/2006), Uỷ ban nhân dân quận Ba Đình, Sở Văn hoá và Thông tin Hà Nội đã phối hợp với Uỷ ban Dân tộc long trọng tổ chức lễ gắn biển di tích cách mạng kháng chiến nhà số 80 phố Phan Đình Phùng, góp phần làm phong phú thêm hệ thống di tích cách mạng kháng chiến trên địa bàn quận Ba Đình.

Phòng VHTT